‘leptosoom’ noemde Kretschmar zo’n lichaamsbouw in een boek dat al lang niemand meer leest, maar dat hij in zijn jeugd nog bestudeerd heeft [...]

Het gaat om de naam Kretschmar. Deze Duitse psychiater stelde een indeling van lichaamstypen op, waar leptosoom er één van was. Hij heette echter niet Kretschmar, maar Kretschmer. Een foutje, zou je zeggen, waar niet zozeer de schrijver, maar diens redacteur om berispt zou moeten worden.

Nu is De procedure een boek dat min of meer gaat over spellen en waarin schrijf- en andere fouten gethematiseerd worden. Het menselijk DNA wordt een boek van een miljoen dichtbedrukte bladzijden genoemd (p. 115; zie ook p. 225). En wat de schrijf- of spelfouten betreft: bij het creëren van de golem maakt Isaac een fout, waarover Löw zegt: Je weet toch ook, dat het de ondergang van de wereld kan betekenen als bij het kopiëren van de Torah één letter wordt weggelaten! (p. 25.)

Ook in het schrijven van DNA kunnen schrijffouten worden gemaakt, die op dat niveau eveneens grote gevolgen kunnen hebben: Dat kan tot gevolg hebben dat je met een gespleten verhemelte geboren wordt, of dat je later maagkanker krijgt, zoals je grootvader. (p. 153).

Mulisch benadrukt het thema van de spelfout, door Victor Werker in één van zijn brieven een (tik)fout te laten maken in het voorbeeld van een streng DNA: op de onderste regel van p. 149 staat: C C C C C U G A …, terwijl in de code van het DNA alleen A, G, T en C voorkomen, geen U dus.

Terug naar de naam Kretschmar. Alleen Mulisch kan opheldering verschaffen over de vraag of we hier met een bedoelde of onbedoelde spelfout te maken hebben. Maar het gegeven dat er minimaal één opzettelijke spelfout in De procedure zit, heeft mij ertoe aangezet de naam Kretschmar eens nader te bekijken.

Ik had namelijk al het gevoel, deze naam te herkennen. Onlangs herlas ik Doctor Faustus van Thomas Mann en het was dit boek waarin de naam, weliswaar gespeld als Kretzschmar, ook voorkomt. Wendell Kretzschmar is daar de muziekleraar uit de jeugd van Adrian Leverkühn. De Engelstalige Wikipedia meldt dat Mann de leraar vermoedelijk deze naam heeft gegeven als eerbetoon aan zijn tijdgenoot, de musicoloog Hermann Kretzschmar. Ik heb echter het gevoel dat het verder napluizen van deze verwijzing niet zoveel zin heeft. Mulisch heeft vaker de neiging om in zijn werken op speelse manier te verwijzen naar Mann, voornamelijk als eerbetoon aan een schrijver die hij consequent zijn leermeester noemt, maar deels ook om de betekenissfeer van bepaalde werken van Mann op te roepen. In dit geval zou de referentie aan Doctor Faustus naar mijn inschatting geïnterpreteerd moeten worden als aanwijzing, om Victor Werker te beschouwen als een Faust-type à la Adrian Leverkühn. Een opvallende overeenkomst is om te beginnen het gegeven dat bij beiden iedereen van wie ze houden, wegloopt of overlijdt (bij Leverkühn o.m. Schwerdtfeger en Nepomuk; bij Werker zijn vriendinnen en Aurora). In Doctor Faustus is dat geheel conform het duivelspact, dat op deze manier misschien ook een rol kan spelen in De procedure. Uiteraard is dit slechts het begin van het proces van interpretatie, maar niettemin mogelijk een vruchtbaar startpunt daarvan.

Er is nog een andere mogelijkheid, die eveneens thematisch is. Wikipedia wees me op een drager van de naam Kretschmar zoals Mulisch hem spelde in De procedure: Gerhard Kretschmar. Diens geboorte- en sterfdata trokken direct mijn aandacht: 20 februari 1939 – 25 juli 1939. Zo kort geleefd hebben en toch op Wikipedia staan?

Het blijkt dat Gerhard Kretschmar een zwaar gehandicapt (blind, met één arm en één of geen benen) Duits kind was van fanatiek nazistische ouders. Nadat ze hun kinderarts gevraagd hadden het jongetje te laten inslapen, en deze dit weigerde omdat dat verboden was, schreef vader Kretschmar een brief aan Hitler. Kretschmar verzocht Hitler, de wet die verbood dit monster te laten doden, aan aan de kant te schuiven. Hitler zelf had al vaak uiting gegeven aan de wens, mensen met ernstige afwijkingen te laten doden. Hij gaf zijn lijfarts opdracht dit te regelen voor het geval Gerhard Kretschmar. Als vervolg hierop stelde Hitler Aktion T4 in werking, de systematische moord om rassenhygiënische redenen op gehandicapten.

Hoewel er me zo geen rechtstreekse referenties in De procedure aan deze kwestie te binnen schieten (die zijn er ongetwijfeld), is duidelijk dat het boek zich in dezelfde morele sfeer afspeelt. Wie het heeft over het scheppen van leven, klonen, knippen en plakken van genetisch materiaal om ziektes te voorkomen, — komt direct in de buurt van het doorgeslagen negentiende-eeuwse positivisme van het nationaal-socialisme. Een citaat van veertig jaar vóór De procedure sluit hier mooi bij aan:

De alchimisten waren de laatsten, en misschien de enigen, op wie de moderne klacht niet van toepassing is, dat de geestelijke ontwikkeling is achtergebleven bij de technische. Zij wordt doorgaans geuit in samenhang met de atoombom.

(Voer voor psychologen, p. 149)

De atoombom is slechts één van de zaken waaruit de toegenomen menselijke vermogens blijken en waar de geestelijke ontwikkeling (i.c. de moraal) bij is achtergebleven. Het is precies deze, steeds groter wordende, kloof tussen techniek en wat ik nu maar even menselijkheid noem, waar Mulisch’ oeuvre, vooral sinds De zaak 40/61, over gaat.

Bedoeld of niet, deze schrijffout brengt ons ofwel naar een intertekstuele vondst, ofwel naar een discussie over de achtergronden van het oeuvre. Dat is wat Mulisch bedoelde, toen hij (ook in Voer voor psychologen, p. 77) schreef: Het domme talent.

Evenals de toekomst verandert de geschiedenis van ogenblik tot ogenblik. Grijpen eens de honden de macht, dan krijgen wij iedere zesde juli vrijaf, omdat op die dag in 1226 de stamreu der dynastie geboren is op het plein van Chartres.

Harry Mulisch, Voer voor psychologen, p. 169

Een genie kan geen fouten maken. Ziedaar de verblinding die vat krijgt op de bevattelijke lezer wiens mond open valt als hij een boek van Harry Mulisch ter hand neemt.

De ongeneeslijke lezer, 162.

Ook Willem Frederik Hermans kon krakkemikkige zinnetjes afleveren, gesteld in een eigenaardig ritme, maar in zijn romans wordt dan ook een wereld getoond die allesbehalve glanzend en idyllisch is.

De ongeneeslijke lezer, 163.

Redeneringen als die in het tweede citaat hebben me er al wel eens toe gebracht Arjan Peters te omschrijven als de Maxime Verhagen van de Nederlandse letteren. Zoals Maxime, aanvoerder van de applausmachine van JPB, zich in de meest kolderieke bochten wringt om de flaters, bloedeloze compromissen en de opzichtige incapabiliteit van het huidige kabinet voor te stellen als het summum van politieke geesteskracht, zo dweept Arjan Peters zich een ongeluk met alles, ja alles wat W.F. Hermans ooit heeft gezegd en gedaan.1 Peters laboreert precies aan wat hij de liefhebbers van Mulisch verwijt: kritiekloze bewondering die blind maakt voor enig foutje van de vereerde.

Maar, ik zal hem volledig citeren, zoals dat hoort. Aan het tweede citaat gaat nog een kekke redenering vooraf die genoemd moet worden:

Het gaat mij om de zinnetjes in verhouding tot de pretentie.

De ongeneeslijke lezer, 163.

En om welke ‘pretentie’ gaat het dan? Mulisch’ pretentie houdt volgens Arjan Peters het volgende in:

De onachtzaamheid van Mulisch daarentegen strookt geenszins met zijn houding van de schrijvende afgod die weet heeft van mythische verbanden die ons met verbijstering slaan.

De ongeneeslijke lezer, 164.

Resumerend: Hermans mag lelijke zinnen schrijven omdat hij een naar wereldbeeld neerzet in zijn romans, maar Mulisch mag dat niet omdat Arjan Peters vindt dat Mulisch een ‘houding’ heeft ‘van de schrijvende afgod’ etc. Deze laatste opinie onderbouwen ligt natuurlijk nogal voor de hand, maar dáár komt deze impressionist niet aan toe. Iedereen weet immers dat die Mulisch hartstikke arrogant is, en dat is voldoende voor Arjan Peters en zijn lezerspubliek.

Datzelfde lezerspubliek vindt blijkbaar niets zo belangrijk als krakkemikkige zinnetjes, want daar vult Arjan Peters week in week uit een deel van zijn kolommen mee. En tsja, Arjan Peters is er één van ‘u vraagt, wij draaien’, dus als er geen foutjes zijn, dan verzint hij ze. Zo beknort hij Mulisch om de woorden ‘een pak melk, die’ (De ongeneeslijke lezer, 167), terwijl daar helemaal niets verkeerd aan is in de zin:

Elk van hen overhandigt hem als presentje een pak melk, die hij met een instemmende grijns aanpakt.

De procedure, 222.

Maar een brave paladijn van wijlen W.F. Hermans schuwt een leugentje niet, hè Peters? En ook grof op de man spelen is geoorloofd. Zo is het aardig en leuk om over Harry Mulisch, ex-kankerpatiënt, wiens maag wegens een carcinoom operatief is weggenomen, het volgende te schrijven:

De roman is een genot voor pluizer en puzzelaar: dat Amsterdamse restaurant Mirafiori, zat Mulisch daar niets wekelijks zelf zijn muizenhapje te eten [...].

De ongeneeslijke lezer, 167.

Ja, dat is humor om te lachen. Tegelijk laat Arjan Peters hier merken dat hij heus wel een kenner is van ‘het literaire wereldje’. Gezellig kletsen en roddelen, net als aan de Amsterdamse dorpspomp. Een knusse speeltuin hoor, die Nederlandse literatuur. Jammer is wel dat zijn kennis van de wereld bij de stadsgrens van Amsterdam zo’n beetje ophoudt:

In Harry’s Bar (zoiets verzin je niet) te Venetië komt hij Kurt Netter tegen [...].

De ongeneeslijke lezer, 166.

Inderdaad heeft Mulisch daar niets aan verzonnen, maar zo bedoelde je dat niet, hè Peters? Dat Harry’s Bar te Venetië in werkelijkheid bestaat, dat wist je niet. Er zijn er trouwens wel meer. Zo kan ik je Harry’s Bar te Rome aanbevelen, ik heb daar nog eens heel aangenaam espresso zitten drinken. Maar blijf jij maar veilig in Amsterdam. Wat heb je immers te zoeken in van die grote steden in verre vieze landen, waar de mensen zo raar praten.

Geroddel en zweverig geklets over stijl en ritme, dat is wat niet alleen het hier besproken stukje tekst, maar heel het kritische oeuvre van Arjan Peters kenmerkt. Samen met zijn feministische kloon Monica Soeting (die inmiddels gelukkig verdwenen lijkt uit de Nederlandse kritiek) treitert hij elke vrijdag weer iedere boekenliefhebber met zijn pompeus verwoorde meninkjes, intussen schnabbelend dat het een aard heeft, zodat die Januskop inmiddels overal opduikt.

Het feit dat deze impressionistische puntengever nu al een jaar of tien in de kolommen van De volkskrant gehandhaafd wordt, is een symptoom van het naderende einde van de literaire kritiek in Nederland, een einde dat ik zo langzaamaan toejuich. De boekenbijlagen in de kranten worden dunner en dunner, en terecht. Wanneer ons Kees Fens en Jan Blokker ontvallen zijn (moge dat moment lang uitblijven), dan heeft ‘Cicero’ feitelijk geen bestaansrecht meer.

Men kan van een krantenconcern toch niet verwachten dat ze een katern handhaven, zodat Arjan Peters en zijnsgelijken hun inwisselbare boegeroep kunnen blijven aanheffen? De laatste vakbekwame critici kunnen dan een plek krijgen in een weekendbijlage over lifestyle, meubeltjes, dat soort dingen.

De boekenlezer van tegenwoordig is, volkomen terecht, niet geïnteresseerd in de mening van een deskundig geachte boekenjournalist. Boeken worden verkocht op grond van marketing, praatprogramma’s, het lezingencircuit en wat mond-op-mondreclame. De enige deskundige die nog een beetje invloed heeft, is het jurylid van een grote prijs. Voor de recensent is eigenlijk helemaal geen taak meer weggelegd dan het vullen van LiteROM en het leveren van mooie quotes voor flapteksten. En dat hebben ze aan zichzelf te wijten.

1. Voor alle duidelijkheid: ik heb grote bewondering voor het oeuvre van W.F. Hermans. Mulisch-liefhebbers hebben er doorgaans niet zo’n moeite mee, ook andere schrijvers te bewonderen. Het zijn de volgelingen van W.F. Hermans die behoefte hebben aan dat soort exclusiviteit (mensen als Frans A. Janssen en Jeroen Brouwers natuurlijk niet te na gesproken).Terug

Een witharig echtpaar op bergschoenen, stijf gearmd en ook hun vingers verstrengeld, steekt met besliste tred het plein over.

De ontdekking van de hemel (1992, p. 799-800). Quinten en Onno bevinden zich voorafgaand aan de roof van de Stenen tafelen in de kapel van San Lorenzo, naast het Sancta Sanctorum.

Zij gingen naar de rechter zijkapel, waar nu alleen nog een ouder, kennelijk duits echtpaar was; allebei droegen zij groene loden jassen en keken naar het fresco van de heilige Lorenzo boven het altaar. [...] Terwijl zij bij de buitenmuur stonden, tegenover de bronzen deur met de hangsloten, die naar het Sancta Sanctorum leidde, keek de man in de loden jas plotseling op zijn horloge, zei verschrikt: ‘Good heavens!’ – en nam zijn vrouw haastig aan haar arm mee.

De procedure (1998, p. 299). Victor ziet in zijn verbeelding de Egyptische woestijn.

De stijgende weg naar het plateau met de pyramides is niet verlicht; in de vallei er naast is gescharrel van bedoeïenen, kamelen en geiten tussen de tenten, die reusachtige ingesponnen cocons. Een Engels echtpaar, niet meer zo jong, heft besloten nog even naar de pyramide van Cheops te wandelen, eer zij in de lounge van Mena House wat gaan lezen. Gearmd, hun vingers verstrengeld in elkaar, ondanks de zwoele avond gehuld in stevig tweed, naderen zij de donkere massa, uitgesneden tegen de sterrenhemel, die lijkt te schreeuwen in haar oorverdovende stilte. Er is geen maan. Als zij boven zijn, ziet hij hen plotseling verstarren. Vijf of zes meter bij hen vandaan beweegt een zwart wezen zo groot als een schaap – maar het is geen schaap, eerder een reusachtige salamander, of schorpioen, of tor, laag bij de grond, nauwelijks te onderscheiden in de duisternis, een weerzinwekkende schim, een angstwekkend fabeldier…