In Harry Mulisch’ De procedure, p. 25. stuitte ik op de volgende schrijffout.

‘leptosoom’ noemde Kretschmar zo’n lichaamsbouw in een boek dat al lang niemand meer leest, maar dat hij in zijn jeugd nog bestudeerd heeft [...]

Het gaat om de naam Kretschmar. Deze Duitse psychiater stelde een indeling van lichaamstypen op, waar leptosoom er één van was. Hij heette echter niet Kretschmar, maar Kretschmer. Een foutje, zou je zeggen, waar niet zozeer de schrijver, maar diens redacteur om berispt zou moeten worden.

Nu is De procedure een boek dat min of meer gaat over spellen en waarin schrijf- en andere fouten gethematiseerd worden. Het menselijk DNA wordt een boek van een miljoen dichtbedrukte bladzijden genoemd (p. 115; zie ook p. 225). En wat de schrijf- of spelfouten betreft: bij het creëren van de golem maakt Isaac een fout, waarover Löw zegt: Je weet toch ook, dat het de ondergang van de wereld kan betekenen als bij het kopiëren van de Torah één letter wordt weggelaten! (p. 25.)

Ook in het schrijven van DNA kunnen schrijffouten worden gemaakt, die op dat niveau eveneens grote gevolgen kunnen hebben: Dat kan tot gevolg hebben dat je met een gespleten verhemelte geboren wordt, of dat je later maagkanker krijgt, zoals je grootvader. (p. 153).

Mulisch benadrukt het thema van de spelfout, door Victor Werker in één van zijn brieven een (tik)fout te laten maken in het voorbeeld van een streng DNA: op de onderste regel van p. 149 staat: C C C C C U G A …, terwijl in de code van het DNA alleen A, G, T en C voorkomen, geen U dus.

Terug naar de naam Kretschmar. Alleen Mulisch kan opheldering verschaffen over de vraag of we hier met een bedoelde of onbedoelde spelfout te maken hebben. Maar het gegeven dat er minimaal één opzettelijke spelfout in De procedure zit, heeft mij ertoe aangezet de naam Kretschmar eens nader te bekijken.

Ik had namelijk al het gevoel, deze naam te herkennen. Onlangs herlas ik Doctor Faustus van Thomas Mann en het was dit boek waarin de naam, weliswaar gespeld als Kretzschmar, ook voorkomt. Wendell Kretzschmar is daar de muziekleraar uit de jeugd van Adrian Leverkühn. De Engelstalige Wikipedia meldt dat Mann de leraar vermoedelijk deze naam heeft gegeven als eerbetoon aan zijn tijdgenoot, de musicoloog Hermann Kretzschmar. Ik heb echter het gevoel dat het verder napluizen van deze verwijzing niet zoveel zin heeft. Mulisch heeft vaker de neiging om in zijn werken op speelse manier te verwijzen naar Mann, voornamelijk als eerbetoon aan een schrijver die hij consequent zijn leermeester noemt, maar deels ook om de betekenissfeer van bepaalde werken van Mann op te roepen. In dit geval zou de referentie aan Doctor Faustus naar mijn inschatting geïnterpreteerd moeten worden als aanwijzing, om Victor Werker te beschouwen als een Faust-type à la Adrian Leverkühn. Een opvallende overeenkomst is om te beginnen het gegeven dat bij beiden iedereen van wie ze houden, wegloopt of overlijdt (bij Leverkühn o.m. Schwerdtfeger en Nepomuk; bij Werker zijn vriendinnen en Aurora). In Doctor Faustus is dat geheel conform het duivelspact, dat op deze manier misschien ook een rol kan spelen in De procedure. Uiteraard is dit slechts het begin van het proces van interpretatie, maar niettemin mogelijk een vruchtbaar startpunt daarvan.

Er is nog een andere mogelijkheid, die eveneens thematisch is. Wikipedia wees me op een drager van de naam Kretschmar zoals Mulisch hem spelde in De procedure: Gerhard Kretschmar. Diens geboorte- en sterfdata trokken direct mijn aandacht: 20 februari 1939 – 25 juli 1939. Zo kort geleefd hebben en toch op Wikipedia staan?

Het blijkt dat Gerhard Kretschmar een zwaar gehandicapt (blind, met één arm en één of geen benen) Duits kind was van fanatiek nazistische ouders. Nadat ze hun kinderarts gevraagd hadden het jongetje te laten inslapen, en deze dit weigerde omdat dat verboden was, schreef vader Kretschmar een brief aan Hitler. Kretschmar verzocht Hitler, de wet die verbood dit monster te laten doden, aan aan de kant te schuiven. Hitler zelf had al vaak uiting gegeven aan de wens, mensen met ernstige afwijkingen te laten doden. Hij gaf zijn lijfarts opdracht dit te regelen voor het geval Gerhard Kretschmar. Als vervolg hierop stelde Hitler Aktion T4 in werking, de systematische moord om rassenhygiënische redenen op gehandicapten.

Hoewel er me zo geen rechtstreekse referenties in De procedure aan deze kwestie te binnen schieten (die zijn er ongetwijfeld), is duidelijk dat het boek zich in dezelfde morele sfeer afspeelt. Wie het heeft over het scheppen van leven, klonen, knippen en plakken van genetisch materiaal om ziektes te voorkomen, — komt direct in de buurt van het doorgeslagen negentiende-eeuwse positivisme van het nationaal-socialisme. Een citaat van veertig jaar vóór De procedure sluit hier mooi bij aan:

De alchimisten waren de laatsten, en misschien de enigen, op wie de moderne klacht niet van toepassing is, dat de geestelijke ontwikkeling is achtergebleven bij de technische. Zij wordt doorgaans geuit in samenhang met de atoombom.

(Voer voor psychologen, p. 149)

De atoombom is slechts één van de zaken waaruit de toegenomen menselijke vermogens blijken en waar de geestelijke ontwikkeling (i.c. de moraal) bij is achtergebleven. Het is precies deze, steeds groter wordende, kloof tussen techniek en wat ik nu maar even menselijkheid noem, waar Mulisch’ oeuvre, vooral sinds De zaak 40/61, over gaat.

Bedoeld of niet, deze schrijffout brengt ons ofwel naar een intertekstuele vondst, ofwel naar een discussie over de achtergronden van het oeuvre. Dat is wat Mulisch bedoelde, toen hij (ook in Voer voor psychologen, p. 77) schreef: Het domme talent.